Η ηθική παρενόχληση στον εργασιακό χώρο
Εισήγηση σε ημερίδα που έγινε στις 11/12/2005 από το σωματείο εργαζομένων Union Eurobank

Εισαγωγή

Η ηθική παρενόχληση είναι ένα θέμα που τα τελευταία χρόνια άρχισε να ορίζεται και να γίνεται γνωστό, ενώ σταδιακά εμφανίζεται η βούληση να ληφθούν μέτρα για την πρόληψη και την προστασία των θυμάτων. Πρόκειται για μια επιθετική συμπεριφορά, που χωρίς τη χρήση σωματικής βίας στοχεύει μέσα από τη συστηματική επανάληψη να ταπεινώσει το θύμα και να πλήξει την αξιοπρέπειά του. Το φαινόμενο αυτό παρατηρείται στις προσωπικές σχέσεις και στην οικογένεια και είναι μέρος της ενδοοικογενειακής βίας. Φαίνεται όμως να συμβαίνει συχνά και στον εργασιακό χώρο, αλλά και στο σχολείο. Η δυσκολία να διερευνήσουμε την έκταση και την ένταση του φαινόμενου βρίσκεται τόσο στην «ιδιωτική» φύση της κατάστασης όσο και στην ασάφεια του ορισμού. Το πρώτο λοιπόν που πρέπει να κάνουμε είναι να ορίσουμε τι είναι ηθική παρενόχληση στο χώρο εργασίας.

Τι είναι ηθική παρενόχληση;

Θα λέγαμε ότι κύριο χαρακτηριστικό της ηθικής παρενόχλησης είναι η πρόθεση του επιτιθέμενου να βλάψει ή και να εξοντώσει το θύμα. Τα μέσα που χρησιμοποιούνται είναι κυρίως η απομόνωση του θύματος από το εργασιακό περιβάλλον, γι’ αυτό και τα απομονωμένα άτομα, όπως θα δούμε αναλυτικά παρακάτω, είναι πιο ανυπεράσπιστα και, σύμφωνα με έρευνες, στοχεύονται κατά προτεραιότητα. Πολλές φορές για τη συστηματική προσβολή του θύματος επιστρατεύεται η πρόφαση της ανεπαρκούς απόδοσης, ακόμα κι όταν η απόδοση του εργαζόμενου σαμποτάρεται συστηματικά από τον επιτιθέμενο (για παράδειγμα όταν δεν του δίνεται πρόσβαση στον υπολογιστή ή σε άλλα μέσα που χρειάζεται για την εκπλήρωση ενός έργου). Πολύ συχνά, ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα μπορεί να χρησιμοποιηθούν για να κάνουν το άτομο πιο ευάλωτο. Η ηθική παρενόχληση περιλαμβάνει τις συνεχείς προσβολές κι επιπλήξεις, τη συσχέτιση λαθών που μπορεί να κάνει ο εργαζόμενος με άλλα χαρακτηριστικά όπως το φύλο ή η ηλικία του, τη στέρηση των μέσων που απαιτούνται για τη διεκπεραίωση μιας εργασίας, την αφαίρεση αρμοδιοτήτων ή την υπερφόρτωση του ατόμου με υπερβολικές υποχρεώσεις κ.λπ. Χαρακτηριστικά συναισθήματα που σχετίζονται με την ηθική παρενόχληση είναι η ζήλεια, ο φθόνος, ο ανταγωνισμός.
Εδώ θα ήταν ίσως χρήσιμο να κάνουμε μια παρένθεση για να εξηγήσουμε λίγο αυτές τις έννοιες. Η ζήλεια είναι ένα φυσιολογικό συναίσθημα που προκύπτει  όταν ο διπλανός μας έχει κάτι το οποίο θα θέλαμε κι εμείς. Στο φθόνο, αντίθετα, η φαντασίωση δεν είναι να αποκτήσουμε αυτό που έχει ο άλλος, αλλά να καταστραφεί το αντικείμενο του φθόνου. Γι’ αυτό το λόγο ο φθόνος είναι ένα συναίσθημα εξαιρετικά καταστροφικό, αλλά και οδυνηρό γι’ αυτόν που το νιώθει. Είναι ωστόσο αυτό το συναίσθημα που μπορεί να γεννήσει τη χωρίς όρια και μέχρι τελικής νίκης ηθική παρενόχληση. Ταυτόχρονα, σημαντικό ρόλο παίζει ο ανταγωνισμός που καλλιεργείται στη σύγχρονη κοινωνία ήδη από την παιδική ηλικία, στο σχολείο, ή ακόμα και από την οικογένεια.
Το φαινόμενο της ηθικής παρενόχλησης είναι πολυπαραγοντικό ως προς την αιτιολογία του. Οι ευθύνες ανήκουν τόσο στα άτομα όσο και στο πλαίσιο στο οποίο εμφανίζεται. Δεν είναι τυχαίο ότι υπάρχουν χώροι εργασίας όπου εμφανίζονται πολύ συχνά τέτοια φαινόμενα, όπως αντίστοιχα υπάρχουν άτομα που αναπτύσσουν επιθετικές συμπεριφορές σε όποιο περιβάλλον κι αν βρεθούν. Ας δούμε πρώτα τις αιτίες που προκύπτουν από τα πλαίσια και τις συνθήκες της σύγχρονης εργασίας.

Διαδικασία

Η ηθική παρενόχληση σε όλα τα πλαίσια όπου εμφανίζεται –οικογενειακά, σχολικά και εργασιακά– χαρακτηρίζεται από μια διαστροφική διαδικασία. Ετυμολογικά η λέξη διαστροφή σημαίνει στρέφω, αντιστρέφω, ανατρέπω. Από τον 19ο αιώνα χρησιμοποιείται για να ονοματιστεί η παρέκκλιση των ενστίκτων. Το άτομο που είναι διεστραμμένο χαρακτηρίζεται από αίσθηση μεγαλείου, πιστεύει ότι όλα του οφείλονται, ζηλεύει και εκμεταλλεύεται. Επειδή νιώθει στην πραγματικότητα ότι το ίδιο δεν έχει υπόσταση, ότι είναι κενό, προσκολλάται στο θύμα και το ρουφάει ή αντλεί ικανοποίηση από την εξουδετέρωσή του. Η διαδικασία μέσα από την οποία χτίζεται η ηθική παρενόχληση περιλαμβάνει τρία στάδια:
1. Το στάδιο της σαγήνης, κατά το οποίο ο θύτης γοητεύει το θύμα και πιθανώς τον περίγυρό τους, πείθοντας ότι είναι κυρίαρχος και ανώτερος.
2. Ακολουθεί η φάση της διαστροφής της επικοινωνίας. Σε αυτή την κατάσταση ο επιτιθέμενος αρνείται την άμεση επικοινωνία, βάζει ανάμεσα στον ίδιο και το θύμα το εμπόδιο της γραφειοκρατίας, πιθανώς επικοινωνεί μόνο με σημειώματα ή μέσω τρίτων. Στο αίτημα του θύματος για εξηγήσεις για την επιθετική και προσβλητική συμπεριφορά απαντά ότι δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα, με αποτέλεσμα το θύμα να αμφιβάλλει και να νιώθει ή να φαίνεται τρελό. 
3. Κάποια στιγμή, και ίσως με κάποια ασήμαντη αφορμή, ο θύτης περνάει στη φάση της διαστροφικής βίας. Έχοντας παγιδέψει το θύμα, αρχίζει πραγματικά να το προσβάλλει και να το ταπεινώνει, εκφράζοντας έτσι αισθήματα μίσους, τα οποία το θύμα αντιλαμβάνεται αλλά δεν μπορεί να τα αποδείξει. Απέναντι σ’ αυτή τη στάση το θύμα είτε δεν αντιδρά και ενοχοποιείται αναζητώντας τις δικές του ευθύνες είτε αντιδρά έντονα, χωρίς όμως το περιβάλλον να μπορεί να καταλάβει γιατί. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα το θύμα να θεωρείται κακό και υστερικό. Έτσι, γίνεται ευκολότερο, με τους σχετικούς χειρισμούς του θύτη, να πάρει το ρόλο του εξιλαστήριου θύματος για την κρίση στην οποία μπορεί να βρίσκεται η ομάδα.

Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του επιτιθέμενου;

Έχουμε ήδη εξηγήσει πώς αναπτύσσεται και τι μορφές παίρνει η διαστροφική
συμπεριφορά που χαρακτηρίζει την ηθική παρενόχληση. Είναι φυσιολογικό να σκεφτούμε ότι όλοι μπορεί να βρεθούμε στη θέση να μιλήσουμε άσχημα σε κάποιον, να μεταθέσουμε τις ευθύνες εξαιτίας του άγχους που νιώθουμε, να τον απομονώσουμε γιατί δεν μας είναι συμπαθής, να μιλήσουμε άσχημα για αυτόν ή για αυτήν. Η διαφορά είναι ότι για τους περισσότερους ανθρώπους αυτά είναι μεμονωμένα περιστατικά για τα οποία μετανιώνουμε όταν αντιληφθούμε τις συνέπειές τους, πολλές φορές μάλιστα προσπαθούμε να επανορθώσουμε.
Αντιθέτως, υπάρχουν άνθρωποι που για ποικίλους ψυχολογικούς και κοινωνικούς λόγους λειτουργούν κυρίως ή και αποκλειστικά με αυτό τον τρόπο, άνθρωποι που βιώνοντας οι ίδιοι πολύ μεγάλη ανασφάλεια παίρνουν το ρόλο του κατηγόρου, ο οποίος νιώθουν ότι τους προστατεύει. Έτσι, λειτουργούν στρέφοντας οποιαδήποτε μομφή πιστεύουν ότι θα μπορούσε να στραφεί προς αυτούς εναντίον του επιλεγμένου θύματος. Αυτό μπορεί να συμβαίνει:
1. γιατί κάποιος συστηματικά δεν μπορεί να αντέξει το άγχος και το μεταθέτει σε κάποιον άλλο,
2. γιατί κάποιος μπορεί να είναι τυραννικός και να δυναστεύει ολόκληρη την ομάδα ή ένα μόνο άτομο,
3. γιατί μπορεί κάποιος να έχει στο χαρακτήρα του παρανοϊκά στοιχεία, με αποτέλεσμα να βρίσκεται συνεχώς σε άμυνα ξεσπώντας πάνω στο θύμα, από το οποίο νιώθει ότι απειλείται
 4. γιατί μπορεί ο θύτης να έχει μια τέτοια δομή προσωπικότητας ώστε να δημιουργεί σχέσεις αποκλειστικά βασισμένες στην εξουσία πάνω στον άλλον, στη δυσπιστία και στην εκμετάλλευση. Και φυσικά μπορεί η ομάδα από υποταγή να ακολουθεί τη διαστροφή του αρχηγού, ο οποίος μπορεί να είναι προϊστάμενος ή ένας απλός εργαζόμενος με ιδιαίτερα ισχυρή προσωπικότητα. Αυτό είναι ένα φαινόμενο κοινωνικό και ψυχικό που το συναντάμε πολύ συχνά σε καταστάσεις βίας, όπου οι «αδύναμοι» μιας ομάδας ασυνείδητα ή συνειδητά ταυτίζονται με τον επιτιθέμενο για να αποφύγουν να βρεθούν στο ρόλο του θύματος.
Στο σύγχρονο ανταγωνιστικό εργασιακό περιβάλλον τέτοια άτομα φτάνουν όλο και συχνότερα σε διευθυντικές θέσεις και σε άλλες θέσεις ευθύνης.

Ποιοι έχουν περισσότερες πιθανότητες να υποστούν ηθική παρενόχληση;

Έχουμε ήδη επισημάνει ότι στη βάση της παρενόχλησης υπάρχει η άρνηση της διαφορετικότητας. Η δυσκολία του επιτιθέμενου ή της ομάδας να ανεχθεί κάποιον που είναι διαφορετικού φύλου, εθνικότητας, αντιλήψεων ή και ηλικίας ή που γενικά δεν συμβαδίζει με το σύστημα. Τα άτομα που διαφέρουν μπορεί να γεννούν τη ζήλεια και τον φθόνο ή απλώς την αντιπάθεια και να βρίσκονται έτσι στο επίκεντρο επιθέσεων που προκύπτουν από αυτά τα ανομολόγητα συναισθήματα. Πολύ συχνά οι εταιρείες χρησιμοποιούν αυτά τα ανθρώπινα αισθήματα στρέφοντας συναδέλφους εναντίον αλλήλων, προκειμένου να ξεφορτωθούν κάποιον χωρίς να αναλάβουν την ευθύνη. Τα αισθήματα αυτά και οι συνέπειές τους στη συμπεριφορά ενισχύονται από το φόβο που προκαλεί η απειλή της ανεργίας.
Έτσι, είναι πιο πιθανό να υποστούν τέτοιου είδους επιθέσεις:
1. Όσοι δεν έχουν τα τυπικά χαρακτηριστικά της ομάδας, όσοι δηλαδή αποτελούν μειονότητα ή είναι οι ίδιοι μόνοι διαφορετικοί σε κάτι από την υπόλοιπη ομάδα.
Εδώ είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι η ηθική παρενόχληση έχει φύλο. Σύμφωνα με τις περισσότερες έρευνες οι γυναίκες είναι αρκετά συχνότερα θύματα ηθικής παρενόχλησης. Δεν είναι μόνο ο αριθμός των θυμάτων που διαφέρει, αλλά και η ποιότητα της παρενόχλησης. Μία γυναίκα είναι πιο πιθανό να προσβληθεί και να εξευτελιστεί με αναφορές στο φύλο της και όχι σε ιδιαίτερα δικά της χαρακτηριστικά, σε λάθη ή παραλήψεις της. Είναι επίσης πιθανό να συνυπάρχει η ηθική με τη σεξουαλική παρενόχληση. Για παράδειγμα, μια εργαζόμενη να αρνηθεί τις προτάσεις προϊσταμένου, εργοδότη ή συναδέλφου και εκείνος να αρχίσει να την προσβάλλει.
2. Οι ομοφυλόφιλοι ή ομοφυλόφιλες, και μάλιστα με τέτοια ένταση και βαρύτητα που να φτάνει στα όρια της κοινωνικής διάκρισης.
3. Ανάλογα με την πλειοψηφία των μελών μιας ομάδας, κάποιος αρκετά νέος, που η ομάδα τον βλέπει ανταγωνιστικά, ή κάποιος μεγαλύτερος σε ηλικία, του οποίου οι αποδοχές μπορεί να είναι αρκετά υψηλές, ενώ η απόδοση, σύμφωνα με τα ποσοτικά κριτήρια της επιχείρησης, να θεωρείται μειωμένη.
4. Άτομα που μπαίνουν σε ένα χώρο εργασίας δείχνοντας μεγάλες ικανότητες και που πιθανώς θεωρούνται απειλητικά για την υπάρχουσα ομάδα. Το ίδιο ισχύει και για όσους αντιστέκονται στη χειραγώγηση και στη γοητεία ενός κυριαρχικού προϊσταμένου ή συναδέλφου.
5. Όσοι δεν έχουν μέσα στον εργασιακό χώρο συμμαχίες ή το σωστό δίκτυο, δηλαδή άνθρωποι μοναχικοί από τη φύση τους ή απομονωμένοι από τις συνθήκες. Για παράδειγμα, μετά από μία συγχώνευση μπορεί σε ένα τμήμα να βρεθούν πολύ λιγότεροι υπάλληλοι από τη μία εταιρεία και πολύ περισσότεροι από την άλλη, πιθανώς και σε σχέση ανταγωνισμού μεταξύ τους.
6. Οι έγκυοι και οι λεχώνες, αλλά και –όπως ήδη είπαμε– τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας. Γενικά άτομα που για διάφορους λόγους είναι ή θεωρούνται λιγότερο αποδοτικά, τουλάχιστον ως προς τα ποσοτικά κριτήρια.
8. Άτομα που περνούν μια δύσκολη φάση, για παράδειγμα μια απώλεια, μια σοβαρή ασθένεια στην οικογένεια, ένα χωρισμό κ.λπ.
Οι παραπάνω κατηγορίες εργαζομένων μπορεί να λειτουργήσουν ως εξιλαστήρια θύματα για μια ομάδα που πιέζεται συνολικά (κι εδώ επανέρχεται το ζήτημα της διοίκησης και πόσο τα χαρακτηριστικά της μπορεί να επιτρέπουν και να ενισχύουν το φαινόμενο).
    
Από ψυχολογικής άποψης, μπορεί να βρεθούν σε αυτή τη θέση άτομα που για νευρωτικούς λόγους σαμποτάρουν τον εαυτό τους κάνοντας πολλά λάθη και δίνοντας αφορμές για να κατηγορηθούν.
Άλλα ατομικά χαρακτηριστικά που μπορεί να έχουν τα θύματα ηθικής παρενόχλησης μπορεί να είναι:
•    χαμηλή αυτοεκτίμηση, να έχουν απόλυτη ανάγκη να αναγνωριστούν μέσω της δουλειάς,
•    να είναι για τους παραπάνω λόγους ή και για άλλους υπερβολικά ευσυνείδητα και αφοσιωμένα,
•    να είναι υπερβολικά ευαίσθητα και να το δείχνουν μέσα σε ένα ανταγωνιστικό περιβάλλον εργασίας και
•    φυσικά τα άτομα που έχουν μη μόνιμες θέσεις και εξ αυτών εκείνοι που είναι γνωστό ότι έχουν πολύ μεγάλη οικονομική ανάγκη.
Οι εργαζόμενοι και οι εργαζόμενες με τα χαρακτηριστικά αυτά αφενός είναι πιο πιθανό να βρεθούν σε αυτή τη θέση αφετέρου είναι πιο δύσκολο να αντισταθούν και να τερματίσουν αυτή τη συμπεριφορά.
   
Οι επιπτώσεις της τραυματικής εμπειρίας της ηθικής παρενόχλησης

Κατ’ αρχάς είναι σημαντικό να ξέρουμε ότι η επίδραση που θα έχει μια επίθεση ή οι συνεχείς επιθέσεις εξαρτάται και από το ιστορικό του θύματος, δηλαδή από παλιότερα τραύματα, αδυναμίες, από την επένδυση που έχει κάνει κανείς στην εργασία του και στην επαγγελματική του ταυτότητα κ.λπ. Οι συνέπειες της ηθικής παρενόχλησης σχετίζονται με τους εξής παράγοντες:
1.    την ταυτότητα των ατόμων και τη μεταξύ τους σχέση
2.    το αν η παρενόχληση ασκείται από ένα άτομο ή από όλη την ομάδα
3.    το αν η παρενόχληση στοχεύει σε ένα μόνο άτομο ή σε περισσότερα
4.    τη διάρκεια και την ένταση της επίθεσης
Βασικός στόχος της παρενόχλησης είναι η διαρκής αποσταθεροποίηση του θύματος. Επομένως, αυτή είναι και η πρώτη και βασικότερη συνέπεια. Το άτομο δεν είναι σίγουρο για τίποτα. Από τη μία φοβάται ανά πάσα στιγμή ότι μπορεί να κάνει λάθος στη δουλειά του κι από την άλλη αμφιβάλει για το αν αντιλαμβάνεται ορθά την επίθεση ή αν είναι ιδέα του, όπως συχνά του λένε οι γύρω του.
Αποτελέσματα αυτής της κατάστασης μπορεί να υπάρχουν σε διανοητικό, ψυχολογικό και σωματικό επίπεδο.
1.    Μετατραυματικό άγχος. Με τον όρο αυτό ορίζουμε τις εκφράσεις άγχους που προκύπτουν από μία τραυματική εμπειρία ή από επαναλαμβανόμενες τραυματικές καταστάσεις σε μια χρονική περίοδο. Το άτομο μπορεί να φοβάται καθημερινά να πάει στην εργασία του ή μπορεί να αντιλαμβάνεται ως επίθεση κάθε παρατήρηση που του γίνεται και να πληγώνεται εκ νέου. Σε πολλές περιπτώσεις, ακόμα κι αν ο εργαζόμενος απομακρυνθεί από το εργασιακό περιβάλλον και από τον θύτη, μπορεί να μην μπορεί να προχωρήσει, να αναμασά το πρόβλημά του, να νιώθει από τη μία ανεπανόρθωτα αδικημένος κι από την άλλη ασυγχώρητα αδύναμος.
2.    Μπορεί να εμφανιστούν αϋπνίες, ψυχοσωματικές ενοχλήσεις, όπως οσφυαλγίες, δερματικό έκζεμα, στομαχικοί πόνοι, αλλά και κατάθλιψη ή ναυτίες. Τα συμπτώματα αυτά μπορεί να μην είναι άμεσες συνέπειες της παρενόχλησης, αλλά κυρίως της αίσθησης ανημποριάς του θύματος να αντιδράσει αποτελεσματικά. Η κατάσταση αυτή λέγεται επίκτητη αίσθηση αδυναμίας και οδηγεί σε παραίτηση και μεγάλη ψυχική οδύνη. Πιστεύω ότι αυτή η αίσθηση είναι και ο βασικός τραυματικός παράγοντας της παρενόχλησης και κατά βάση κάθε επίθεσης. Το άτομο νιώθει ότι βρίσκεται σε αδιέξοδο και όσο περισσότερο υποτάσσεται τόσο περισσότερο ντρέπεται και κατηγορεί τον εαυτό του, με αποτέλεσμα τα λόγια και οι πράξεις του επιτιθέμενου να βρίσκουν όλο και πιο πρόσφορο έδαφος, δημιουργώντας έτσι ένα φαύλο κύκλο.
3.    Είναι χαρακτηριστικό ότι τα συναισθήματα που επικρατούν είναι κυρίως η ντροπή και η ταπείνωση. Συχνά παρατηρείται ολοκληρωτική απουσία μίσους για τον επιτιθέμενο, καθώς όλη η επιθετικότητα του θύματος στρέφεται προς τα μέσα κι έτσι έχουμε όπως είπαμε κατάθλιψη, αυτό-κατηγορίες, συνεχείς αποτυχίες, ακόμα και σκέψεις αυτοκτονίας.
4.    Αναβίωση παλιών τραυμάτων που τονώνουν την αίσθηση αδυναμίας, ιδίως αν ένα άτομο έχει τραυματικές εμπειρίες στα παιδικά του χρόνια, τότε που η αδυναμία αντίδρασης μπορεί να ήταν δεδομένη και ταυτόχρονα το παιδί αδυνατούσε να επεξεργαστεί αυτό που του συνέβαινε με αποτέλεσμα το παλιό τραύμα να γίνεται κάτι πολύ σκοτεινό και τρομακτικό μέσα στη μνήμη και την ψυχή του ενηλίκου πια ατόμου. Με αυτό τον τρόπο, λοιπόν, μια επίθεση στην ενήλικη ζωή μπορεί να έχει ψυχικό αντίκτυπο πολύ μεγαλύτερο από ότι θα περίμενε κανείς.
5.    Έχουμε ήδη αναφέρει την πιθανότητα το θύμα να μην ξέρει πού πατάει και να κάνει αλλεπάλληλα λάθη. Θα μπορούσαμε να ονομάσουμε αυτή την κατάσταση απώλεια ευθυκρισίας, η οποία πηγάζει από τα συνεχή διπλά μηνύματα που το αποσταθεροποιούν.
6.    Μπορεί να προκύψουν ψυχιατρικές διαταραχές για τις οποίες υπήρχε προδιάθεση αλλά δεν είχαν εκδηλωθεί.
7.    Παρατηρείται, επίσης, ορισμένες φορές απώλεια ζωτικότητας, ακόμα και μετά την απομάκρυνση από το θύτη και από το χώρο εργασίας. Το θύμα έχει καταγράψει μια ήττα και δεν έχει κουράγιο να ξαναπροσπαθήσει.

Συναισθήματα που παρατηρούνται ή αναφέρονται από τα θύματα είναι παραίτηση, σύγχυση, αμφιβολία, άγχος, φόβος και τάση για απομόνωση.

Είναι λοιπόν σημαντικό, όπως και σε όλες τις μορφές βίας, τα θύματα να σπάνε τη σιωπή και να αναζητούν συμμάχους μέσα και έξω από τον εργασιακό χώρο. Το θύμα πολλές φορές έχει ανάγκη κατ’ αρχάς να ακουστεί και να ονομαστεί αυτό που του συμβαίνει. Σε αυτό μπορούν να βοηθήσουν τα συνδικάτα και άλλοι εργασιακοί φορείς, οι φίλοι και οι συγγενείς, καθώς και κάποιος εξειδικευμένος ειδικός ψυχικής υγείας. Το άτομο χρειάζεται να νιώσει ότι δεν είναι υπερβολικό ή τρελό και να κατανοήσει την εμπειρία του. Στη συνέχεια, μπορεί να γίνει εφικτό να βάλει όρια μέσα στη δουλειά, να οικοδομήσει συμμαχίες, να αναζητήσει τρόπους να εκτονώνει το άγχος και να ξαναδιεκδικήσει το χώρο και την αξιοπρέπειά του.